Ἐπί τῆς βρεφικῆς ἡλικίας τοῦ ἀνθρώπου, ἀντικρύζει, ὁ ἐρευνητὴς, εἰκόνα, τὴν ὁποία οὐδὲν ἄλλο τῶν ἐπὶ γῆς δημιουργημάτων φέρει. Στὴν εἰκόνα αὐτὴ δὲν εὑρίσκει τὶς τραχεῖες καὶ σκιερὲς γραμμὲς τοῦ ζωώδους χαρακτῆρος. Εἰς αὐτὴν διαλάμπει ἡ σοφία, ἡ ἁρμονία, τὸ κάλλος, ἡ λεπτότης καὶ ἡ χάρις. Ἡ εἰκόνα ἐκφράζει διᾶ τῶν λεπτοτέρων γραμμῶν τὴν εὐγένεια - τὴν μυστικὴ αὐτὴ καὶ ξένη πρὸς τὴν φύση τῶν λοιπῶν ὄντων ἰδιότητα - ἡ ὁποῖα συνηρμοσμένη μὲ τὶς χάριτες τῆς ἐξαισίας, καλλιτεχνικῆς γραφίδος τοῦ θείου Καλλιτέχνου, διᾶ τῆς ὁποίας ἐφιλοτεχνήθη, παριστᾶ μᾶλλον ἄγγελο ἐπιδημήσαντα, ὅπως ἐξευγενίση τὴν δημιουργία, ἤ ζῶο προορισμένο, νὰ ζήση ὡς τὰ λοιπὰ καὶ νὰ ὑποκύψη εἰς τὴν αὐτὴν μοῖρα. Στὴν εἰκόνα αὐτὴ διαβλέπει τὴν ἀθανασία μᾶλλον ἤ τὸν θάνατο, τὸ πνεῦμα μᾶλλον ἤ τὴν ὕλη.
Ἡ παιδικὴ ἡλικία ἀκολούθως εἶναι τὸ σημεῖο τῆς μεταβάσεως ἀπὸ τοῦ δυνάμει εἶναι εἰς τὸ ἐνέργεια εἶναι. Ἡ ἐκτύλιξη ὅλων τῶν δυνάμεων τοῦ ἀνθρώπου, ἡ ἔξοδός του ἐκ τοῦ κόσμου τῆς ὕλης καὶ ἡ εἴσοδός του στὸν κόσμο τοῦ πνεύματος. Τὸ γνωστικὸ αὐτοῦ ἔγινε κάτοχο μυρίων γνώσεων. Πᾶσα παράσταση ἐναπέλιπε τὰ ἴχνη τῆς διαβάσεώς της ἐπὶ τῆς ἁπαλῆς πλακὸς τοῦ νοός του. Ἐὰν μπορούσαμε, νὰ ἴδωμε τὴν πνευματικὴ κίνηση καὶ ἐνέργεια τοῦ νοὸς τοῦ παιδιοῦ, τοῦ ἤδη ψελλίζοντος, θὰ ἐξιστάμεθα γιὰ τὴν κίνηση καὶ γιὰ τὸ πλῆθος τῶν ἐντυπώσεων καὶ γιὰ τὴν ὅλη λειτουργία τῶν πνευματικῶν αὐτοῦ δυνάμεων. Ὁ ἄνθρωπος ζητεῖ, νὰ ἀποσπασθῆ τῆς ὕλης καὶ νὰ ἀνυψωθῆ στὴν τάξη τῶν πνευμάτων, πρὸς τὰ ὁποῖα ὁρμεμφύτως φέρεται. Στὴν παιδικὴ ἡλικία ἐμφανίζεται ἡ ἁρμονικὴ ἕνωση τοῦ πνεύματος καὶ τῆς ὕλης, τὸ θαῦμα τῆς δημιουργίας. Εἶναι τὰ παιδιὰ ἀληθῶς “ἐν σώματι ἄγγελοι προωρισμένοι διὰ τὴν Βασιλεία τῶν Οὐρανῶν”.
Ἡ ἀνδρικὴ ἡλικία τὸν εἰσάγει στὸ μεγάλο στάδιο τῆς ζωῆς του, κατὰ τὸ ὁποῖο ἐκτυλίσσεται ὁ πνευματικός του βίος καὶ ἀναφαίνεται ὁ λόγος τῆς ἐμφανίσεώς του στὸν κόσμο. Ἡ ἡλικία αὐτὴ γεννᾶ τοὺς μεγάλους καὶ ἔνδοξους ἄνδρες, τοὺς ἥρωες. Αὐτὴ καλλωπίζει τοὺς αἰῶνες μὲ τὸ ἔκτακτο κάλλος τῶν ἀρετῶν. Τὸ κάλλος αὐτῆς ἐνεθουσίασε πάντοτε τὴν ἀνθρωπότητα. Εἰς αὐτὴν τὴν ἡλικία διαλάμπει τὸ πνεῦμα, ἡ εὐφυΐα, ἡ ὀξύνοια, ἡ ἀγχίνοια καὶ ἡ μεγαλοφυΐα. Τὸ γνωστικό, τὸ βουλητικὸ καὶ τὸ συναισθηματικὸ ἀναδεικνύονται πλήρη ἐκτάκτου καὶ ἀγνώστου στὸν ὑλικὸ κόσμο δράσεως. Ἐκεῖνος ποὺ δὲν ἀποβλέπει πρὸς τὸν μηχανισμὸ τοῦ σώματος, ἀλλὰ πρὸς τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἐνεργειῶν τοῦ πνεύματος, πείθεται ὅτι ἐντὸς τοῦ σώματός του ἐνοικεῖ μέγα καὶ ἀλλότριο πρὸς τὴν ὕλη πνεῦμα καὶ ξένη δύναμη περιπολεῖ. Τὴν ἡλικία αὐτὴ χαρακτηρίζει τὸ μεγαλοπρεπές, τὸ ὡραῖο, τὸ λαμπρό, τὸ ἡγεμονικὸ καὶ ἐν γένει τὸ πλῆθος ἐκεῖνο τῶν ἀρετῶν, διὰ τῶν ὁποίων ἀναδεικνύεται ὁ ἄνθρωπος ἀληθῶς εἰκόνα καὶ ὁμοίωμα Θεοῦ. Τὰ πάντα ὑπέταξεν ὁ Θεός "ὑποκάτω τῶν ποδῶν αὐτοῦ, πρόβατα καὶ βόας ἁπάσας, ἔτι δὲ καὶ τὰ κτήνη τοῦ πεδίου, τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ καὶ τοὺς ἰχθύας τῆς θαλάσσης". Ἡ ἐξοχότης τοῦ ἀνθρώπου εἶναι τὸ αἴτιο τῆς ὑποταγῆς καὶ ὑπηκοότητος τῶν θηρίων καὶ τῶν ζώων ἐν γένει. Ἡ ἐξοχότης του παρέχει εἰς αὐτὸν τὴν ἡγεμονία καὶ αὐτὴ ἀναδεικνύει τὸν ἄνθρωπο βασιλέα καὶ αὐτοκράτορα ὅλης τῆς κτίσεως.
Στὴν γεροντικὴ ἡλικία διαφαίνεται ὁ ἐξαίσιος χαρακτήρας, ποὺ διαπλάσσουν τὰ παρερχόμενα ἔτη κατὰ τὸ μακρὺ τοῦ βίου στάδιο. Περικοσμεῖται ἐπὶ πλέον καὶ μὲ ἄλλα προσόντα. διαλάμπει εἰς αὐτὴν ἡ σοφία, ἡ βουλή, ἡ σύνεση, ἡ ὥριμη σκέψη. Ἡ ὅψη της ἐμπνέει τὸν σεβασμὸ καὶ τὴν εὐλάβεια.
Τὸ γῆρας, τὸ τελευταῖο στάδιο τοῦ ἐπιγείου βίου, εἶναι πλῆρες ἐφοδίων ἀνταξίων, ὄχι πρὸς ὄν ποὺ σβήνεται ἀπὸ τὸν θάνατο καὶ χάνεται στὸν τάφο, ἀλλὰ πρὸς ὄν, ποὺ ἔχει ψυχὴ ἀθάνατον, ποὺ ἔχει τελειωθῆ ἐπὶ γῆς καὶ ἔχει προπαρασκευασθῆ γι' ἄλλη ζωή, ἄληκτο καὶ ἀτέρμονα. Ἰδιάζον μέλημα καὶ προσφιλὴς ἀσχολία αὺτῆς τῆς ἡλικίας εἶναι ἡ διηνεκὴς μέριμνα τῆς ἄλλης ζωῆς. Τὸ γῆρας ζητεῖ νέα ζωή. δὲν ἀνέχεται νὰ ἀπολεσθῆ τὸ ἐνοικοῦν καὶ ζωογονοῦν αὐτὸ πνεῦμα. Ἐπιποθεῖ τὴν αἰωνιότητα, τὴν ὁποίαν, συναισθάνεται, ὅτι ἡ ψυχὴ αὐτοῦ ἐκλήθη νὰ ζήση, καὶ ἐργάζεται ἤδη ὑπὲρ τῆς μελλούσης ζωῆς. Ὁ νοῦς καὶ ἡ καρδία τοῦ γέροντος στρέφονται πρὸς τὸν καλοῦντα Θεὸν καὶ ἔχει πεποίθηση, ὅτι πρὸς Αὐτὸν πορεύεται. Διὰ τοῦτο ἅκρα γαλήνη καὶ ἡρεμία βασιλεύουν στὴν καρδία του, ποὺ ἀντανακλοῦν ἐπὶ τοῦ ἱλαροῦ προσώπου του. Οὐδὲν δύναται νὰ μεταπείση αὐτόν, ὅτι ἡ ἐνδόμυχος πληροφορία, ποὺ λαμβάνει περὶ τῆς αἰωνίου ζωῆς, ἐξαπατᾶ ἡ ἀποπλανᾶ αὐτόν. Ὡς ἀθάνατος, θεωρεῖ τὸν θάνατο συνέκδημο καὶ ἀναγκαῖο συνοδοιπόρο γιὰ τὴν μέλλουσα ὁδοιπορία.
Ὁ ἄνθρωπος ἀποδημῶν ἐκ τοῦ κόσμου καὶ προσεγγίζων πρὸς τὸ τέρμα τοῦ βίου του ἔχει τὸ πλεονέκτημα, νὰ γνωρίζη περισσότερα περὶ τῆς μελλούσης ζωῆς ἀπὸ οἱανδήποτε ἄλλην ἡλικία καὶ νὰ φέρει εἰκόνα, τὴν ὁποίαν εἰς οὐδὲν ἅλλο δημιούργημα μπορεῖ κανεὶς νὰ συναντήση. Ἡ γεροντικὴ ἡλικία εἶναι ἡ εἰκόνα τοῦ ἠθικοῦ καὶ πνευματικοῦ ὄντος. Ἐκ τῆς ἐσωτερικῆς καὶ ἐξωτερικῆς ἐρεύνης τοῦ ἀνθρώπου συγκριτικῶς πρὸς τὸ ζῶο ἀποδεικνύεται μεταξὺ τούτων χάος καὶ ἡ ἀσύγκριτος τοῦ ἀνθρώπου ὑπεροχή.
Ἁγίου Νεκταρίου Ἑπισκόπου Πενταπόλεως, "Ὑποτύπωσις περὶ ἀνθρώπου".
